kutimaj
batoj, interne la fieran fidelecon al profetaj tradicioj:

Auxskultu min, vi, kiuj konas la veron,
Popolo, havanta mian instruon en koro:
Ne timu ofendon de homoj,
Ne tremu antaux insultoj.

Levigxu, levigxu, vin vestu per forto,
Ho brako de l' Eternulo;
Levigxu, kiel en tempoj antikvaj,
Cxu ne vi dishakis Fierulon?
Cxu ne vi sekigis la maron? [2]

Kiam disfalis litvo-pola Respubliko je l' fino de l' centjaro
dek-oka, preskaux tuta litva nobelaro de longe jam forlasis la
prapatran lingvon kaj farigxis pola kore kaj parole. Litovan
lingvon dauxris uzi vilagxanoj en la nordo, blankrutenan tiuj en
la sudo. Pola sonis en kasteloj, en pregxejoj katolikaj, en la
Vilnaj altlernejoj, kaj en domoj societaj. En urboj, ecx Germanoj
havis propran kolonion kaj kvartalon, sed, en stratoj de l'
komerco, juda lingvo sonis cxefe. Super tiu diverseco pezigis
ursan manon rusa Imperio dum tuta centjaro dek-nauxa. En cxiuj
urboj amasigxis armeo da soldatoj, oficiroj, oficistoj rusaj
cxiugradaj. En palaco logxis rusa guberniestro. Sur cxefa placo
brilis oraj turoj de rusa pregxejo.

Dufoje provis Poloj kaj Litvanoj forskui fremdan premon per
armiloj. En 1831 kaj 1863 tra tuta mondo sonis la sanga plendo de
l' heroaj ribelantoj. Ambauxfoje sur la landon refalis despli
peze la vengxa krueleco de l' venkinto. Ecx lingvo rusa jam
trudigxis devige en lernejoj.

Kiam estis sesjara knabeto Zamenhof en urbo Bjalistok, jxus
finigxis dua revolucio kaj postlasis cxie sangon, larmojn, akrajn
sentojn. Por disceligi la koleron de l' popolo, klopodis rusa
registaro perfide jxeti gentojn kontraux unu la aliaj. "_Divide
ut imperes_" farigxis oficiala sistemo. Tia incitado estis tiom
pli facila, ke cxiu gento jam vivadis tre aparte de l' ceteraj.
Ankaux per kondicxoj materiaj, la registaro pliakrigis la naciajn
diferencojn. Lerta legxo liberigis vilagxanojn de sklaveco al
termastroj, sed samtempe lasis ilin sen ia propra kampo. Tial ili
devis tamen pagi luon per laboro sia, kaj barakti pli jxaluze kun
la ricxaj posedantoj. Cxar la mastroj estis polaj, dum litovaj
aux blankrusaj restis cxiuj kamparanoj, gentajn sentojn jam
venenis la disputo.

Pli malfrue renaskigxis en la lando movado nacia de Litovoj, kies
literaturo kaj aparta patriotismo refloris kun fervoro. Tion
baldaux persekutis Rusoj kaj malsxatis Poloj, pro suspekto kaj
jxaluzo. Pli diabla ruzo estis cara politiko rilate al Hebreoj.
Ilin oni pelis okci