estas rusa lando! . . ." Protestas Polo el amaso . . . Kie?
. . . Jen la viro. Jam lin kaptas la gxendarmoj. Tremas
cxeestantoj, ecx nevole. Inter trancxaj bajonetoj li formarsxas,
arestite. Silentas vilagxanoj. Per saluto cxiuj Poloj honoras la
martiron, sed Germanoj kaj Hebreoj ne forprenas sian cxapon. "Jam
li cxesos nin insulti", murmuras longbarbulo. Kolero fajras en
okuloj polaj, mokemo en la rusaj.

Kion scias tiuj homoj unuj pri l' aliaj? Ke ankaux ili havas
koron, konas gxojon kaj doloron, amas hejmon kun edzino kaj
infanoj? Ecx penso tia ne okazas. Ekzistas nur Hebreoj, Rusoj,
Poloj, Germanoj . . . ne homoj, sole gentoj. En sia domo cxiu
akceptas nur samgentanojn. Kun malbeno de l' gepatroj forpeligxas
el la hejmo pola junulino, se al Ruso sxi promesis fidon. Pri
Litovoj oni ridas: "Estas ja nur vilagxanoj!" Ilia poezio kaj
nacia revekigxo? Laux Poloj "intrigo rusa", laux Rusoj "germana
pagitajxo". Ecx ion pli neniu scias pro lingvo malfacila. Pri
Hebreoj rakontigxas strangaj misterajxoj cxe vespera babilado
inter slavaj flikistinoj. "Malaperis bubo du tagojn antaux juda
Pasko. Sur la pordo sinagoga vidigxas makuleto rugxa sub
skribajxo nelegebla. Kiu povas ja kompreni la hebrean literacxon?
Terure gxi aspektas . . . Ankaux strange sxajnis la rigardoj de
l' amaso juda sur sxtuparo de la sinagogo. Cxu Hebreoj ne
mortigus bubojn por havigi sangon laux kasxita rito? Por ili la
panisto kuiras kukojn ja misterajn . . ." Tiel kuras murmurado.
Poste bubo retrovigxas, sed vastigxis jam la famo kaj efikis en
spiritoj.

Pri tiaj kalumnioj indignis jam knabeto Zamenhof en Bjalistok.
Kion fari, por ke homoj ne eraru tiel abomene? El tiaj kredoj kaj
incitoj rezultas iam veraj katastrofoj.

[1] El privata letero de Feliks Zamenhof.

CXAPITRO III.

Gimnaziano en Varsovio.

Pogromo Bjalistoka. -- Muroj inter popoloj. -- Ideo pri
mondlingvo. -- Trakompreno de Historio. -- Fervoro je latina
lingvo. -- Nekrasof. -- Simpatio al laboristoj. -- Lingva
sercxado. -- Vortaro kaj logiko. -- El letero al Borovko. --
Sufiksoj. -- Pri angla gramatiko. -- Lingva projekto en 1878.
-- Kolegaro. -- Fino de Gimnazio. -- Patra malpermeso.

Kvardek jarojn pli malfrue, en 1905, rusaj bandoj militistaj
sangumis Bjalistokon per pogromo plej terura:

"En la stratoj de mia malfelicxa urbo de naskigxo, sovagxaj
homoj kun hakiloj kaj feraj stangoj sin jxetis kiel plej krudaj
bestoj kontraux trankvilaj lo