kaj Moskvo. Kreigxis internacia movado.

Samtempe la maldolcxo de l' eksteraj cirkonstancoj returmentis
la doktoron. Klientaro ne plenigis lian akceptejon. De l' bopatro
li ricevis monon por presigi la brosxurojn. Sed por hejmo li ne
volis akcepti lian helpon. Li deziris nepre perlabori vivrimedon.
Jam naskigxis gefiletoj Adamo kaj Sofio. La edzino reveturis
Kovnon en logxejon de l' gepatroj. Dume la juna okulisto denove
sercxis praktikadon en alia loko. En Hxerson, apud Nigra Maro,
li klopodis sensukcese. En marto 1890 ambaux retrovigxis en
cxefurbo pola.

Tie Zamenhof ekprenis sur sin la eldonon de _La Esperantisto_,
laux deziro de l' samideanoj. Preskaux cxiuj estis malricxuloj,
kaj nur cento pagis abonprezon. Post kelka tempo li forspezis
cxiujn fortojn kaj rimedojn siajn. Kun edzino kaj infanoj li
trovigxis en premanta malfacilo. Gxuste tiam tre malsanis la
patrino, kiun amis li el tuta koro. Cxagreno lin sufokis. Cxio
sxajnis nigre malespera. La sorto minacis senigi lin je patrino
adorata kaj ankaux je lia vivcelado. Se li mem malaperus, la
lingvo povus tamen prosperadi, li opiniis. Sed, se li haltigos la
presadon de l' organo centra, baldaux disvelkos la tuta progreso.
"Se la trunko cxesos vivi", li skribis en alvoko lasta, "cxiuj
esperoj estos perditaj. La esperantistoj devas zorgi. . . . Mia
situacio atingis lastan gradon de neebleco."

Tiam aperis amiko en la plej nobla senco de la vorto.
Termezuristo laborema kaj modesta estis W.H. Trompeter, el
Schalk en Vestfalio. Esperantisto de l' unua horo, li komprenis
la grandecon de Zamenhof kaj de lia celo. La tuta afero, tiel
grava por homaro, nagxis kiel nukseto sur la vasta maro.
Malgranda, malforta, nekonata, se gxin dronigus ondeto, la mondo
ecx ne scius. Sed se gxi vivos, kia mirinda kreskajxo disflorados
iam el nukseto kaj etendos bonfarantan foliaron super la popoloj
fratigitaj!

Ni savu la nukseton! decidis Trompeter. El sia propra salajro li
elcxerpos. Kvankam nericxa, li proponis anonime certan sumon por
dauxrigi la gazeton dum tri jaroj. Al redaktisto li dedicxis
centmarkan monatpagon. Gxis 1894 la vivo estis certigita. "Sen
Trompeter nia afero tute ne ekzistus", parolis Zamenhof en
Bulonjo. "Neniam parolante pri si, postulante por si nenian
dankon", li estis plej fidela kaj sincera konsilanto. Inter tiuj
maloftaj viroj li estis, kiuj scias oferi ecx parton de sia
necesajxo por helpi geniulon.

Dum tri jaroj Zamenhof do povis pace laboradi; sed n