i, famaj antropologoj pruvis en sciencaj
verkoj, kiom miksite jam kunigxis cxiuj rasoj en Euxropo. [3]
Inter gentoj staras nur du faktaj diferencoj: lingvo kaj religio.

"La intergenta diseco kaj malamo plene malaperos nur tiam, kiam
la tuta homaro havos unu lingvon kaj unu religion. . . .
Dauxros tiam en la homaro tiuj diversaj malpacoj, kiuj regas
interne de cxiu lando kaj gento, kiel ekzemple malpacoj
politikaj, partiaj, ekonomiaj, klasaj, k.t.p.; sed la plej
terura el cxiuj, la malamo intergenta, tute malaperos."

Tiel sonis lia konkludo. Samtempe li rekomendis al scienculoj ne
tro diskuti teorie, sed konstati faktojn. Ili vizitu Esperantan
kongreson. Tie ili vidos per okuloj kaj auxdos per oreloj, kiel
neuxtrala lingvo forigas barojn kaj fremdecon inter gentoj.

Tra la tuta mondo, pli forta blovo sxovinista jam sentigxis
cxie. Ondo malama minacis pri venonta ventego. Scienculoj amikaj
al Zamenhof petegis lin, ke li ne kompromitu la vastigxon de la
lingvo per lia kredo politika-religia. Cxie, pro malfido al
najbaro, registaroj timis, aux ecx persekutis la ideojn pri
frateco inter homoj diversgentaj. Ecx en paca Belgujo, en
Antverpeno 1911, la kongresa parolado devis esti senkolora pro
proksimeco al pli potencaj sxtatoj.

Zamenhof ne povis toleri tion plu. Aeron, aeron por spiri! Ne
majstro, sed libera! Jam lia sano difektigxis. Ankaux fizike lia
koro batis tro rapide. Spirado malfacila. Lacigxo peza. Antaux ol
morti, li deziris nepre atingi pli proksimen al vivcelo. La
lingvo nur estis unu flanko de afero pli vasta. Neuxtrala
fundamento morala devas starigxi krom la lingva. Gxuste kontraux
fluo sxovinista levigxu pli alten la standardo homarana. Urgxas
voko. Urgxas laboro. Pro tio la Majstro volis rompi kun sklaveco
oficiala. For la majstreco kaj la cxenoj! Kion li ne povis en
Kembrigxo, tion li faros en Krakovo. Lastan fojon li malfermos la
kunvenon, kaj reprenos poste sian liberecon:

"La nuna kongreso estas la lasta, en kiu vi vidas min _antaux_
vi; poste, se mi povos veni, vi cxiam vidos min nur _inter_
vi."

Tiel li parolos cxe la dudek-kvina jubileo de la lingvo
Esperanto. Poste, kiel homo privata, li revenos al homarana ideo.

En auxgusto 1912, l' antikva pola cxefurbo auxdis la kanton de la
cigno. Tie gardas la muregoj mezagxaj. Tie staras la dikrondaj
turoj. Tie dormas sub arkajxoj de Vavel la mortintaj regxoj de
nacio krucumita. Kiel sxtonaj figurajxoj, ili silentas kun
pregxan