soj. -- "Homaranismo". --
Lingvo kaj Religio. -- Neuxtrala Fundamento. -- Kredo kaj
moroj. -- Oriento kaj Okcidento. -- Naciaj deklaroj. --
Homarana deklaro. -- Dek du punktoj. -- Nomoj de landoj. --
Pri neuxtrala Templo.

Ekstere la Bulonja Kongreso estis antaux cxio festo propaganda.
Tamen pri vastigxo de la lingvo, la kunsidoj oficialaj okazigis
interesan diskutadon. Flue kaj facile sonis argumentoj kaj
respondoj de la parolantoj. Sur neuxtrala fundamento cxiu sentis
sin egala kaj libera. Kiel cxiujn kongresanojn tio tre impresis
Zamenhof. Reveninte Varsovion, li kunportis felicxegan sperton,
ne nur lingvan, sed moralan:

"Kiu auxdis la multnombrajn parolojn kaj diskutojn, kiu vidis
tiun plenan sengxenecon kaj kortusxantan fratecon inter cxiuj
partoprenantoj de la kongreso, tiu al si mem ne kredis, ke
cxiuj tiuj homoj ankoraux hieraux estis tute fremdaj unuj al
la aliaj, ke ilin unuigis nur neuxtrala lingvo . . ., ke gxia
facila lernado faris miraklon, kaj desxirante neniun de lia
natura patrujo, lingvo, aux religianaro, donis al homoj de
plej diversaj gentoj kaj religioj la eblon vivi inter si en la
plej paca kaj sincera frateco." [1]

La revo, li pensis, estas do plenumebla, kaj efektive la lerno de
mondlingvo montrigxis unua pasxo plej efika.

Dum vintro la proksimaj faktoj alportis sovagxan kontraston,
elokventan per si mem. Rusa kaj japana imperioj militis inter si.
Dume la popoloj en Ruslando komencis ribeli kontraux carisma
regado. Amaso da malricxaj laboristoj antaux la palaco peterburga
petis pri elementaj rajtoj politikaj. La gvardianoj sur cxevaloj
ricevis ordonon ekpafi. Viroj, infanoj, virinoj ruligxis sur
negxo sangante.

En okcidentaj kaj sudaj provincoj la ribelo farigxis jam nacia.
Letoj, Ukrajnoj, Kauxkazanoj ekbatalis por libereco patruja. Por
repremi la dangxeron, la registoj uzis la metodon tradician:
"_Divide ut imperes_". Konkurencon inter gentoj ili tuj profitis,
kaj akrigis la disputojn per agentoj specialaj. Tiel nomita
"Nigra mano" estis fako tiucela cxe polico. Al diversaj urboj gxi
eksendis bandojn, kaj incitis al pogromoj. En Varsovio polaj
socialistoj tion malpermesis per armita junularo gardanta cxiujn
stratojn. Teruro ja minacis. En litva lando kaj Odeso estis pli
facile. Tie logxas la Hebreoj en tre grandaj nombroj. Frakaso de
l' butikoj, rabado kaj bucxado sonis baldaux. En Kauxkazo okazis
same inter gentoj alinomaj, Rusoj kaj Georgoj, Ta