taroj kaj
Armenoj.

Abomena vidajxo. Kiel malsama je bulonja! Korpremite, Zamenhof
sentis sian devon fari novan elpasxon. La gentoj lernu sin
defendi kontraux tiaj ruzoj. Ili lernu liberigxi de malamo,
evitante senutilan konkuradon. Kion li proponis al Hebreoj sub
titolo _Hilelismo_, li decidis igi tauxga gxenerale.

Al cxiuj homoj li sin turnos nun egale kiugentaj. Krom nacianoj,
ili devus senti sin homaranoj. Tial _Homaranismo_ estis la titolo
de la brosxureto, presita sen auxtora nomo en Peterburgo 1906.
[2] Gxi enhavis novan instruon pri la rilatoj inter hejmo, gento
kaj homaro. Deklaro el dek du paragrafoj formis la kredaron.
Antauxparolo mallonga gxin klarigis:

"La homaranismo estas instruo, kiu, ne desxirante la homon de
lia natura patrujo, nek de lia lingvo, nek de lia religianaro,
donas al li la eblon eviti cxian malverecon kaj
kontrauxparolojn en siaj nacia-religiaj principoj kaj
komunikigxadi kun homoj de cxiuj lingvoj kaj religioj sur
fundamento neuxtrale homa, sur principoj de reciproka frateco,
egaleco, kaj justeco."

La antauxparolo aludis la sperton de l' bulonja kongreso, kiel
pruvon, ke tia frateco estas ebla. Gxi tamen atentigis, ke oni ne
devas intermiksi homaranismon kun esperantismo:

"Ambaux ideoj estas tre parencaj inter si, sed ne identaj. Oni
povas esti bonega esperantisto, kaj tamen kontrauxulo de la
homaranismo."

Nur tial Zamenhof ne publike subskribis la libreton, cxar li
volis eviti konfuzon. Tiu sxajna malkuragxo lin tre suferigis. En
1912 li publike formetis de si cxiun oficialan rolon en la aferoj
de Esperanto por gajni plenan liberecon, kaj de poste li metis
sian nomon sur la novaj eldonoj de l' brosxuro.

En Orienta Euxropo ekzistas inter gentoj du cxefaj elementoj de
malsamo kaj malamo: lingvo kaj religio. Poloj estas katolikaj,
Hebreoj izraelanaj; Letoj estas luteranaj, Rusoj ortodoksaj;
Armenoj estas kristanaj, Tataroj mahometanaj. La diferencon
gravigas ne nur aparta parolo, sed konkura kredo. En literaturo
kaj eklezio kuncentrigxas la naciaj sentoj. Tial en punktaro
Zamenhofa staras du cxefaj partoj: unu lingva-politika, alia
religia.

En sia hejma vivado cxiu parolu sian gepatran lingvon lauxplacxe,
sed li ne trudu gxin al homoj aligentaj, por ne gxeni aux ofendi
ilin. En okazo de kunveno li uzu neuxtralan esprimilon, kiel
Esperanto. Kun siaj samkredantoj li sekvu tiujn religiajn morojn,
kiujn li deziras tradicie aux elekte, sed kun homoj alikr