oris la incitoj anonimaj. Cxe potencaj sxtatoj registaroj
zorgis tion. De centjaroj ili jam kutimis gvidi la publikan
opinion kontraux unu aux alia gento, laux la celoj politikaj de
l' momento. Dum pafilegoj fabrikigxis, jam laboris gazetistoj,
parolistoj, ecx poetoj sxovinistaj, por formi senton gxeneralan.

Agentoj oficialaj disvastigis cxie rakontajxojn, suspekton, kaj
eksciton. Per bildoj kaj presajxoj ili tusxis korojn de l'
virinoj, vekis la indignon de l' popolo, kreis ecx koleron --
cxion nur por preni peceton de lando aux afrikan kolonion.
Eksplodis milito. Amase falis junaj viroj. Funebris la virinoj.
Mizeris logxantaro de vilagxoj detruitaj. Paco farigxis. La
sxtato perdis cent mil homojn proprajn, kaj aneksis kvindek mil
nigrulojn. Gloras generaloj, bruas tamburoj, sonas muzikoj.
Mirinda la sukceso. La venkita sxtato petas aliancon. Jam
finigxis incitado. De nun vidu la bonajxojn, kaj forgesu cxiujn
pekojn! Sed amiko jam malnova ekjxaluzas, postulas
"kompensajxon". Kontraux tiu nun ekmarsxu la impresmasxino, kaj
cxio same rekomencu! . . . k.t.p.

En genia cerbo de junulo disvolvigxis tiu bildo kun precizo
frapa. Rompu, rompu murojn inter la popoloj! pensis knabo
Zamenhof. Ili estas ja lulilo en la manoj de gvidantoj anonimaj.
Cxesu malkompreno pro nekono reciproka! Nur intrigantoj gxin
profitas. Nacioj devas mem kontroli la eksteran mastrumadon. Ili
devas mem rilati kun ceteraj. Cxesu monopolo de kelkaj
malpaculoj! Nur de nescio tenas ili la tutpovon. Falu muroj, ili
falos kune. Nur en mallumo vivas la vampiroj. Brilu suno, ili
malaperos.

Kun fervoro li lernadis grekan lingvon kaj latinan. Jam li sin
vidis veturanta tra la mondo, kaj per flamaj paroladoj
predikanta, por ke homoj revivigu tian lingvon de l' antikva
tempo kaj gxin uzu por komunaj celoj. Cxu ne parolis greke la
tuta mondo kulturita en epoko aleksandra? Cxu ne diskutis per
latinaj vortoj cxiuj scienculoj kaj kleruloj en Euxropo dum
centjaroj de la brila Renaskigxo? Cxu ne latine verkis Kalvino
kaj Erasmo por dudek popoloj?

Tamen ecx latina estas malfacila, plena je antikvaj formoj
senutilaj, manka je modernaj esprimiloj. Pli simpla, pli tauxga
por uzado nuna devus esti la revita lingvo. Gxi devus esti tuj
lernebla kaj uzebla de la popoloj mem, ne nur de kleruloj.

Pri laboristoj, pri malricxaj homoj penantaj tutan tagon,
gimnaziano Zamenhof pensadis pli kaj pli. En rondo familia li
sxatis legi lauxte el versajxoj de poeto rusa Nekraso