Kvazaux profeta solulo malsupren veninta de monto sia, li unu
fojon en la jaro alparolis la popolon, kaj poste remalaperis en
silenton.

Pri la lingvaj temoj li ne sxatis insistadi. Li preferis cxiam la
homarajn ideojn. Sed la kongreso ne estis proprajxo lia. Nur
gasto li sin konsideris. Tial li devis kaj ankaux deziris ne
ofendi la oficialajn invitantojn. En Barcelono ni kunvenis en
septembro 1909. Kelkajn tagojn antauxe, ribelo eksplodis en la
urbo. Armitaj kavaliroj ankoraux rajdis en la stratoj. Largxaj
fendajxoj trastrekis la murojn de l' pregxejoj. Du tagojn post la
fermo de l' kongreso, Ferrer estis arestita. Ni jam cxiuj estis
for. Sed la Regxo ankaux sxatis Esperanton. La hispana ministraro
ecx invitis oficiale per la vojo diplomata cxiujn registarojn
alilandajn sendi delegitojn oficialajn. Tial Zamenhof limigis je
danko la malferman paroladon.

Pli libera li sin sentis en kunsido privata de l' nove fondita
Universala Esperanto-Asocio, kies honora prezidanto li farigxis.
[1] Tie li revenis al sia temo plej kara:

"Kelkaj Esperantistoj, li diris, havis la bonan ideon fari per
vojo privata tion, kion oficiale fari ni ne povis. Ili kunigis
ne cxiujn Esperantistojn, sed nur tiujn personojn, kiuj
akceptis la _internan ideon_. . . . Oni cxie komprenas, ke
U.E.A. liveras tauxgan neuxtralan fundamenton por cxiuj
interhomaj rilatoj kaj servoj, kaj el tiu cxi reciproka
sinhelpado rezultos pli da amikeco kaj estimo inter la gentoj,
kaj forigxos la baroj, kiuj malhelpas ilian pacan
interkomunikigxon." [2]

En 1911, al la kongreso de la Rasoj en Londono, li sendis
rimarkindan ekzamenon de la demando pri gentoj kaj internacia
lingvo.

Cxu malamo inter gentoj havas kauxzon politikan? Ne, Vienanoj
kaj Dresdenanoj simpatias, malgraux la landlimo. Dume Slavoj kaj
Germanoj batalis en Auxstrio kaj ekstere. Cxu gxin kreas konkurado
ekonomia? Ne kreas, sed profitas. Rusaj kaj Japanaj
malricxuloj, estante soldatoj, servas interesojn de la mastroj.
Se ekzistus inter ambaux gentoj kompreno reciproka, la milito
estus malfacila. Cxu pli gravas korpaj diferencoj? Ne, cxar en
unu sama gento jam ekzistas tiaj. Ecx nigruloj ne suferas pro
koloro sia, sed pro moroj de la tuta gento. Postsignoj de barbara
tempo kaj sklaveco ofendas la blankulojn, kiuj mem estas ja
kulpaj pri la krimo. Egaligo kultura sxangxus tion post kelkaj
generacioj.

Pri deveno kaj hereda sango Zamenhof rebatis la konatan
antauxjugxon. Post l