n pacience. Ecx malfrue en vespero, tre laca, li akceptis
tamen jxurnalistojn scivolemajn. Al cxiuj pacience li respondis,
ne pri si, nur pri mondlingvo.

Skeptikaj Parizanoj eble trovis lin naiva. Eraris ili. Tre klare
li travidis cxiujn faktojn kaj evitis iluziojn. Li tre bone ja
divenis, ke tuta la programo estis zorge arangxita dank' al
multpena klopodado de sindonemaj gasto kaj amikoj kiel Javal,
Sebert, akademianoj, Bourlet, profesoro tre agema. Cxi tio estis
ebla, cxar la franca registaro estis tiam oficiale pacifista.
Morgaux vento politika povus blovi el kontrauxa flanko kaj
subakvigi cxion "internacian" sub ondego sxovinista. Tial estis
prave, ekprofiti la okazon por vastigi Esperanton.

Sed la vera gxojo lin atendis en Bulonjo. Tie li renkontos
fratojn cxiulandajn. Tie li trovigxos en "la rondo familia".

Trans cxiuj stratoj de l' urbeto marborda balancigxis verdaj
flagoj kun la stelo de l' espero. Cxirkaux la teatro kunveneja
jam auxdigxis nur la lingvo internacia. Angloj kun flanela cxapo,
Francoj en solena frako, Poloj, Rusoj, Holandanoj en vojagxa
vesto, cxarmaj Hispaninoj kun koloraj sxaloj renkontigxis sur la
placo kaj babilis kune. Ili sin komprenis. Flue kaj facile flugis
la paroloj. De lipoj al oreloj. De Svedoj al Italoj. Falis, falis
muroj inter la popoloj.

Benite jam venis vespero. Sur la stratoj ekmallumis. En
kongresejon cxiu nun eniris por la malferma kunsido. Rapidis
alkurantoj. El hoteloj. El haveno. El stacidomo rekte kun valizoj
en la mano. La teatro de l' urbeto jam plenigxis. Tro malgranda
la cxambrego. Milo da samideanoj premigxis tie. De partero al
balkono zumadis Esperanto. Preskaux neniu vidis jam Zamenhof. La
plej multaj konis lin nur per la genia verko, per mallonga
letereto, ame konservata en arhxivoj de la grupo, aux per
portreto pendigita cxe muro de l' sidejo. Cxiu sciis ja parkere
liajn versojn kuragxigajn:

Tra densa mallumo briletas la celo
Al kiu kuragxe ni iras.
Simile al stelo en nokta cxielo,
Al ni la direkton gxi diras.

En horoj malfacilaj de loka propagando, kiu ne ofte rememoris
tiujn vortojn de _La Vojo_? Pri tiaj spertoj kunparolis
auxdantaro en plena salonego. Varmo vastigxis sub lamparo.
Ekscita tremo ruligxis tra l' amaso dum atendo. . . . Subite
eksonis la muziko de l' himno _La Espero_:

En la mondon venis nova sento,
Tra la mondo iras forta voko . . .

Samtempe cxiuj ni starigxis . . . Jen sur scenejo, kun estraro de
l' kongreso