plenan liberecon havi tian internan
kredon, kiu sxajnas al li plej bona, ni proponas nur krei
neuxtralan _eksteran kadron_, kiu povus etike, more, kaj
komunume unuigi inter si cxiujn memstare pensantajn homojn,
sendepende de tio, kia estas la filozofie-teologiaj kredoj aux
hipotezoj de cxiu el ili.

"Ni proponas starigi _neuxtrale-homan etikan regularon_, kiu
povus fari el la _homoj_ homojn kaj forigus la abomenindan
gentan sxovinismon, kaj la malamon kaj maljustecon inter la
gentoj; sed por ke tiu etika regularo ne restu efemera kaj tute
senvalora, kiel multaj aliaj gxisnunaj belaj teoriaj principoj,
ni proponas doni al gxi la formon de tute konkreta, por cxiam
fiksita, infanagxe ensucxebla, kaj auxtomate heredebla
religio." [8]

Tiun cxi projekton Zamenhof intencis diskuti kun homaranoj okaze
de la deka Universala Kongreso de l' Esperantistoj, okazonta en
Parizo en auxgusto 1914. Sed la cxirkauxa sxovinismo timigis la
parizajn organizantojn. Ili petegis Zamenhof ne kunvoki tian
kunvenon, ecx privatan, dum la Kongreso. Poste, ili ankaux ne
konsentis presigi en la programa gazeto lian unuan invitleteron
al postkongresa kunsido de homaranoj. Kion dirus la francaj
nacianistaj gazetoj, se ili vidus, ke l' auxtoro mem de la lingvo
iniciatas tian aferon? La ondo sxovinista farigxis tiel forta,
ke cxio simila dangxerigus ecx la pacan bonvenon al fremdaj
kongresanoj.

Denove korvundita, sed cxiam neofendema, Zamenhof komprenis. Sed
je kio do utilis la Krakova eksigxo? Cxu nur la morto igos lin
libera disvastigi sian plenan penson? Tamen li decidis veturi al
Parizo kaj diskuti kun amikoj pri arangxo de speciala Kongreso en
neuxtrala lando.

Vojagxe, en Kolonjo la milito lin haltigis la 30-an de julio. Dum
plenaj noktoj pasadis trans la Rejno instrumentaroj al bucxado.
La pontoj tremadis sub rajdado senhalta. En tuta Euxropo
pretigxis junuloj al morto, patrinoj al ploroj. Odoro kadavra
minacis aeron. . . .

Tro malfrue. Tro malfrue. . . . Io rompigxis en koro Zamenhofa.

[1] Fondita en januaro 1908 de H. Hodler kaj Th. Rousseau.

[2] Plena teksto en gazeto _Esperanto_, n-ro 62, Gxenevo, 20
septembro 1909.

[3] Prof. Eugene Pittard: _Les races chez les belligerants_,
Geneve 1916.

[4] _Deklaracio pri Homaranismo_, de D-ro L.L. Zamenhof, Madrid
1913. Havebla cxe redakcio de _Homaro_, S-ro A. Thonney,
Coquelicot B, Epinettes, Lausanne (Svislando).

[5] Detalaj ekzemploj estis jam donitaj