devus arangxi neuxtrale-homajn
festojn, morojn, kalendaron, k.t.p., kiuj povus utili pli malfrue
por la tuta homaro. Pro la cirkonstancoj en Oriento, tre urgxa
estis tiu flanko praktika. [5]

Oni devas ja memori, ke gxis la rusa Revolucio 1917, granda parto
de Euxropo havis grekan kalendaron kun diferenco dek-tritaga je
l' Okcidenta. Sed cxu iam estos gxenerale akceptataj arangxoj
ellaboritaj nur de liberkreda komunumo? Dubante pri tio, Zamenhof
revenis poste al sia pli frua ideo. Ecx se ne cxiuj religianoj
povus tuj partopreni, tamen estus pli bone, ke homaranoj ne nur
liberkredaj kunvenu por prepari neuxtralan religion, evitante
cxion ofendan al iu konscienco.

Iom post iom, komencante de aferoj simplaj kaj transirante al pli
altaj temoj, unuigxo venos, ecx malrapide, kaj influos la
cxirkauxan mondon. Zamenhof konsideris kiel krimon, forsxiri iun
homon de lia kredo, se gxi donas al li la internan kontentigon
kaj eksteran fratemecon. Ankaux en tio li konsentis kun
pragmatika filozofo James. Sed ekzistas cxie milionoj da homoj ne
kredantaj je sia religio. Ili nur profitas gxian kadron eksteran.
Ili baptigxas, edzigxas, enterigxas laux gxiaj ritoj. Tion
farante, ili helpas al disigo inter gentoj. Ecx pli grave, ili
sin devigas al nevola hipokriteco. Por edukado al infanoj tio
estas bedauxrinda. Baldaux ili rimarkas, ke la gepatroj agas kaj
parolas nesame.

Se homo nekredanta forlasas pro sincereco cxiun eklezion, kaj
forjxetas kune cxiun eksteran moron, feston, aux solenon
religian, tiam ankaux la gefiletoj suferos pro vivado tro proza.
Pri tiu temo delikate skribis Zamenhof en nepresita manuskripto,
kiun nur postmorte mi tralegis sur lia skribotablo:

"Infanon oni ne povas nutri per abstraktaj teorioj kaj
reguloj; gxi bezonas impresojn kaj senteblan eksterajxon.
Infano de oficiale deklarita senreligiulo neniam povas havi en
la koro tiun felicxon, tiun varmon, kiun al aliaj infanoj donas
la pregxejo, la tradiciaj moroj, la posedado de 'Dio' en la
koro. Kiel kruele ofte suferas infano de senreligiulo, kiam gxi
vidas alian infanon, eble tre malricxan, sed kun felicxa koro,
irantan en sian pregxejon, dum gxi mem havas nenian gvidantan
regularon, neniajn festojn, neniajn morojn! . . . " [6]

Tria infano de Zamenhof naskigxis en 1904. Sxi estis filineto,
kiu montrigxis tre frue pensema kaj memvola. La patro respektis
sxian karakteron. La knabineto ja rimarkis cxion per okuletoj tre
klarvidaj. Hejme