la plej turmenta tempo de mia vivo. La tuta vivo perdis
en miaj okuloj cxian sencon kaj valoron. Kun malestimo mi
rigardis min mem kaj la aliajn homojn, vidante en mi kaj en ili
nur sensencan pecon da viando, kiu kreigxis, oni ne scias pro
kio kaj oni ne scias por kio, kiu travivas en la eterneco
malpli ol plej malgrandan sekundeton, baldaux forputros por
cxiam, kaj dum cxiuj venontaj senfinaj milionoj kaj miliardoj
da jaroj gxi jam neniam plu reaperos. Por kio mi vivas, por kio
mi lernas, por kio mi laboras, por kio mi amas? Cxar estas ja
tiel sensenca, senvalora, tiel ridinda . . ."

Tie haltas la konfeso. Sur blanka fino de la pagxo nur kusxis
noto pri la sekvo projektita. Post la nauxzo pri vivo kaj pri
morto, deksepjare li eksentis ion novan:

"Mi eksentis, ke eble morto ne estas malapero . . .; ke
ekzistas iaj legxoj en la naturo . . .; ke io min gardas al
alta celo . . ."

Tiuj estas lastaj vortoj de l' skribajxo. Mortante, Zamenhof
forportis la sekreton sian. Ni nur scias, ke junule li ektrovis
propran kredon, ke li akiris sensxancelan fidon je unu forto
komuna por amo kaj inspiro al konsciencoj, ke li tiel havis "Dion
en la koro", ke li komprenis la dauxrecon de l' spirita laborado
trans la morto, kaj rigardis la diversajn homajn religiojn
kvazaux malsamajn vestojn de unu sama vero.

Jam antaux Abdul-Baha, la fama persa profeto, kiu lin admiris, li
respondis al kongreso de Kristanaj gejunuloj salutinta lin:

"Mi estas nur hebrea homarano liberkreda; sed . . . kio pli
bela en la mondo ol _plena_ sekvado al instruo de Jezuo?"

Tamen, kio pli malfacila pro kulturo egoista, sxovinista,
mongajnema?

Zamenhof tre klare vidis la materian flankon de la baroj. Tial li
proponis rimedojn praktikajn por ebligi amon. Tial li disdonis al
la homoj tiun lingvon interligan, la mirindan frukton de genio
harmonia. Sur miloj da lipoj li metis ilon fratigan. Al miloj da
vivoj li donis gxojon, sencon, utilon. Ne prediki li volis, sed
helpi. [1] En tio li montrigxis siatempa. Granda kuracisto de l'
homaro. Li klinigxis ame super gxia korpo malsana, venenita. Li
komprenis la kauxzojn. Li vidis kaj respondis la bezonojn. Ne nur
parolojn, sed faktojn. Ne nur konsilojn, ankaux serumon.

Lia cerbo estis ekvilibra. Nur lia koro batis varme kaj rapide.
Lia menso estis sagxa kaj trankvila. Tiun trankvilecon oni
rimarkis cxiel en lia persono. Simpla, pensema, vera, li abomenis
cxian frazistecon. Kiu, e