n de
menschen, die Ibsen zien, niet een derde de diepere waarde van de
stukken snapt."

DE WAARDE VAN PRESTIGE

Maar zijn prestige is gevestigd. Er is geen mensch, die op hem durft
neerzien. Als hij werkelijk iets beters te zeggen hadd' gehad, dan was
hij een kracht geworden in de samenleving. Hij is een naam. En als hij
iets te verkondigen hadd' gehad, dat het groote publiek gelukkig hadd'
gemaakt, dan was die naam enorm geworden, en had enorm ook kunnen
werken. Dat is niet gebeurd, omdat hij een zwakke levensbeschouwing
verkondigde: het pessimisme. Maar zijn dramatisch vermogen had van
buitengewoon groote beteekenis kunnen worden.... Wat geeft 't of
driekwart van de menschen, die er bij zitten hem niet begrijpt! Zij
weten, dat is die-of-die, een groot man, en we mogen er niet om
lachen.... Denkt u, dat iemand bij een Wagner-voorstelling durft lachen?
Ik heb het nooit gezien, hoewel er honderden zijn, die het wel
zouden willen.

--"Ik moet u wel slecht begrepen hebben. Zooals ik u nu begrijp wordt
het prestige van den dichter een soort waarschuwing, die de menschen in
bedwang houdt."

DE MENSCHEN MOETEN GELEID WORDEN.

--"Nee, dat werkt dieper door. Ik kan de meerderheid van de menschen
niet anders beschouwen dan als kinderen, die geleid moeten worden. Ze
kunnen alleen geleid worden door de opinie van anderen, en dat is heel
noodig. De invloed van Schiller in Duitschland bv. is zeer groot, en
werkt zegenrijk. Dat heb ik kunnen merken. En dat komt alleen, doordat
de menschen, die hem toch niet kunnen waardeeren, zijn meening niet
durven aantasten. Zijn geweldige naam houdt ze in bedwang."

--"M.a.w.: zijn meening wordt gesuggereerd aan...."

--"Aan die menschen, die geen eigen meening kunnen hebben, maar die
zoodoende langzamerhand een eigen meening krijgen. Dit is de groote
winst van mijn laatste levensjaren: dat ik langzamerhand ben gaan
begrijpen, dat de menschen nog niet mondig zijn. Dit is geen reden om op
ze neer te zien. Maar men moet er toch rekening mee houden, en er zijn
handelingen, zijn tactiek naar inrichten, als men het goed met ze meent.
Men moet hun eigenaardigheden trachten te begrijpen, en naar die
eigenaardigheden moet men ze beoordeelen. De bitterheid van Multatuli
vindt zijn oorzaak daarin, dat hij de menschen niet kende en niet
begreep. Als hij ze beter begrepen had, dan was hij ze nooit zoo bitter
te lijf gegaan.... Als ze niet naar mij luisteren, dan is het mijn
schuld.